De oorlog van Rusland tegen Oekraïne is het grootste militaire conflict in Europa sinds de Tweede Wereldoorlog. Als bondgenoot van Oekraïne en als doorvoerland voor militair materieel is Nederland doelwit van Russische cyberaanvallen; we moeten rekening houden met verdergaande sabotageacties.
Ook China voert cyberaanvallen uit op ons land. De VS kunnen Europa in chaos storten door de toegang tot digitale diensten af te sluiten – onder Trump is zo’n scenario niet ondenkbaar. Daar komt de dreiging van klimaatrampen bij, van grootschalige overstromingen tot ongekende hittegolven en onbeheersbare natuurbranden. We kunnen maar beter voorbereid zijn op crises.
Zo’n crisis ontstaat bijvoorbeeld als (cyber)sabotage of extreem weer leidt tot langdurige stroomuitval. Dan vallen ook internet, telefonie en betaalsystemen uit, gaan veel winkels dicht en komt er bij sommige huishoudens geen water meer uit de kraan. Het is met het oog op dit soort calamiteiten dat de overheid ons aanraadt een noodpakket in huis te halen.
Maar met individueel preppen komen we niet ver in een noodsituatie. Vroeg of laat hebben we anderen nodig. Vandaar het pleidooi voor ‘samenredzaamheid’ in het PRO-beginselprogram.
Die term is niet onomstreden. “Het woord ‘samenredzaam’ is niet alleen een grammaticaal wangedrocht maar ook gewoon een licht-communitaristische verzachting van het neoliberale afschuifbeleid dat onder het mom van ‘zelfredzaamheid’ structuren afbreekt die goed samenleven mogelijk maken”, fulmineert hoogleraar burgerschap Evelien Tonkens. Daarentegen stelt Lisa de Blok, coördinator van een buurtplek in Sassenheim: “Leuke term, ‘samenredzaam’. Ik gebruik ‘m wel eens, juist vanwege het contrast met ‘zelfredzaam’.”
Het is niet verwonderlijk dat het woord ‘samenredzaamheid’ opduikt in de voorbereiding op crises, want het kenmerk van een noodsituatie is dat de overheid niet de basisvoorzieningen kan garanderen die een normaal bestaan mogelijk maken. Maar samenredzaamheid is gefundeerd in sociale cohesie; de verantwoordelijkheid daarvoor mag de overheid niet afschuiven, zoals te vaak gebeurt. Er valt wel te twisten over de rolverdeling tussen overheid en burgerinitiatieven in het sociaal domein. Dat gebeurt dan ook in het eerste artikel van dit dossier, waarin behalve Tonkens en De Blok ook Annerike Hekman, Jos van der Lans, Lisanne de Blok en Merlijn Twaalfhoven aan het woord komen.
Sociale cohesie is niet alleen een kwestie van buurthuizen en welzijnswerkers. Ook de wijze waarop we woningen bouwen bepaalt of mensen al dan niet verbindingen aangaan met hun buren en buurtgenoten. Te vaak nog maken gemeenten, woningcorporaties en projectontwikkelaars ontwerpkeuzes die anonimiteit in de hand werken. In het tweede artikel van dit dossier zet sociaal architect Ianthe Mantingh daar ‘ontwerpen voor ontmoeten’ tegenover.
In Oekraïne gaan militaire en maatschappelijke weerbaarheid hand in hand. Wie zich afvraagt hoe dat land erin slaagt om al bijna vijf jaar stand te houden tegen de Russische agressor, kan niet om de samenredzaamheid van de Oekraïners heen. Taken waarvoor normaliter de overheid verantwoordelijk is, van het herstel van infrastructuur tot de aanschaf van wapens, worden deels uitgevoerd door vrijwilligerscollectieven, zo beschrijft de Oekraïense politicoloog Nastya Poberezhna in haar essay. Zij stelt dat het woord ‘veerkracht’ hier tekortschiet: “We willen niet ‘terugveren’ naar het vooroorlogse Oekraïne, we bouwen van onderop aan nieuwe instellingen en nieuwe vormen van burgerschap.”
Die invalshoek is ook relevant voor Nederland: kunnen we de voorbereiding op crises aangrijpen om te bouwen aan een beter land?
