Ianthe Mantingh
Ianthe Mantingh is architect en directeur bij Zijdekwartier. Dit sociaal architectenbureau wil met zijn ontwerpen de buurten van morgen beter, socialer en duurzamer maken.
In samenwerking met Platform31 en het Atelier Rijksbouwmeester publiceerde Mantingh in 2021 Ontwerp voor ontmoeten, een handboek voor socialere woningbouw en vriendelijker buurten.
De fysieke omgeving bepaalt in sterke mate of mensen in een buurt zich met elkaar verbonden voelen, is het uitgangspunt van Mantingh. “Als je buurten en gebouwen zo inricht dat mensen elkaar makkelijker ontmoeten, omdat ze zich, ook buiten hun huis, welkom voelen, schept dat veel meer sociale cohesie dan wanneer je één keer per jaar een barbecue organiseert voor de buurt. In een woonomgeving die ontmoetingen stimuleert, kan verbinding groeien. Dan komen die gezamenlijke barbecues vanzelf wel.”
Mantingh verwierf bekendheid met de renovatie van twee flatgebouwen in Zuidwijk in Rotterdam. Voor die gebouwen lag een grasveld dat geteisterd werd door vervuiling en overlast; niemand voelde zich er verantwoordelijk voor. Met haar bureau Zijdekwartier Architecten voerde Mantingh een ingreep uit die geniaal was in zijn eenvoud: de galerij langs de onderste laag flatwoningen werd getransformeerd tot een rij veranda’s, een voor elke woning. Iedere veranda kreeg een trappetje naar het maaiveld (zie foto’s). De bewoners zetten daar stoelen, bankjes en planten naast. Op de nieuwe stoep raakten buren aan de praat. Kinderen gingen weer spelen op het gras. Omdat de bewoners eigenaarschap voelden over de stoep en het grasveld, werd de openbare ruimte een levendige, veilige plek, waar nieuwe verbindingen tussen mensen konden ontstaan.
Dat is niet verwonderlijk, want de mens is een sociaal wezen, volgens Mantingh. “We zijn gemaakt om verbindingen met anderen aan te gaan. Maar tegelijkertijd zijn er krachten die ons uit elkaar duwen en een daarvan is de manier waarop we gebouwd hebben in Nederland. Daarbij stonden heel lang, pakweg sinds de Tweede Wereldoorlog, het ego en individuele vrijheid centraal. We moesten zo min mogelijk last hebben van onze buren en buurtgenoten. Bij Zijdekwartier zeggen we: het is onvermijdelijk dat je af en toe last hebt van elkaar. In een veilige woonomgeving mag het soms echt wel schuren en botsen. Maar als buren elkaar een beetje kennen, lossen ze conflicten ook makkelijker samen op. Uiteindelijk is verbinding met anderen fundamenteel voor ons woon- en levensgeluk.”
Ongeplande ontmoetingen
In de publicatie Ontwerp voor ontmoeten uit 2021 beschreven Mantingh en haar medeauteurs vijf schaalniveaus waarop ontmoetingen gestimuleerd kunnen worden: de buurt, de route van straat naar huis, het woonblok, de drempelzone tussen woning en buiten en de woning zelf. De opdracht voor het ontwerp van het Sumatrahof, een gebouw met 82 sociale huurwoningen in Leiden, bood Mantingh de kans op al deze niveaus aan de slag te gaan. Zo werd de kavel niet volgebouwd, maar kreeg het gebouw een voorplein. Het lage muurtje eromheen, met openingen, nodigt uit om even te gaan zitten. “Kinderen van de middelbare school aan de overkant zitten er te gamen in de pauze”, zegt Mantingh. “Dat had ik niet verwacht, maar het is hartstikke leuk. Het pleintje draagt dus bij aan een levendige buurt.”
Voor bewoners van het Sumatrahof bieden, naast het voorplein, ook de ruime entreehallen, de binnentuin, de brede galerijen en de extra trappen tussen de galerijen volop ruimte voor ongeplande ontmoetingen. “Ze vormen een uitnodiging om te treuzelen”, zegt Mantingh. “Vergeet niet dat er mensen zijn voor wie hun woongebouw de hele wereld is. Ik sprak ooit een oudere man die niet zo goed meer ter been was. Toch kuierde hij drie keer per dag naar zijn brievenbus in de entreehal. ‘Krijg je zoveel post?’, vroeg ik hem. ‘Nee, ik krijg nooit post’, antwoordde hij. ‘Maar ik moet van mezelf driemaal daags naar de brievenbus en ik doe er dan superlang over, want wie weet komt er net iemand thuis en kan ik even een praatje maken.’”
De brede galerijen van het Sumatrahof vormen ook een zachte overgang tussen woning en buitenwereld. Zo’n drempelzone is een veilige plek voor ontmoetingen. “Veel bewoners hebben een bankje op de galerij gezet”, constateert Mantingh. “Als je daarop zit, leidt dat al gauw tot een groet of een gesprek.”
Kort na de oplevering van het Sumatrahof in 2025 deed cultureel antropoloog Benice Bartman onderzoek naar de contacten tussen de bewoners, die mede door professionele ‘kwartiermakers’ waren geïnitieerd. Daaruit blijkt dat ‘ontwerpen voor ontmoeten’ werkt. Volgens het onderzoeksrapport “laat het Sumatrahof zien dat bewuste keuzes in ruimte en sociale organisatie een groot verschil kunnen maken. Niet door ontmoeting op te leggen, maar door condities te scheppen waarin bewoners zelf hun betrokkenheid vormgeven. De bevindingen maken zichtbaar dat deze condities in de praktijk al in korte tijd leiden tot herkenning en vertrouwdheid, tot wederkerige hulp in alledaagse bezigheden en digitale uitwisseling, en tot bewonersinitiatieven die voortbouwen op de gedeelde sociale basis die zich in deze periode ontwikkelde.”
Je mag verwachten dat veel bewoners van het Sumatrahof ook in tijden van crisis voor elkaar klaar zullen staan.
Vertrouwen
De aanpak van Mantingh en andere ‘sociale architecten’ is nog lang geen gemeengoed. “Ontwerpen voor ontmoeten is wel een modeterm”, zegt Mantingh, “maar veel architecten en ontwikkelaars maken zich er te makkelijk van af. Dan nemen ze alleen een gemeenschappelijk woonkamer op in een gebouw, of een grasveldje ernaast. Dat werkt dus niet. Je moet op alle schaalniveaus, van de buurt tot de woningplattegrond, ruimte maken voor vluchtige ontmoetingen. Die vormen het fundament waarop netwerken en gemeenschappen kunnen ontstaan.”
Mantingh spreekt met afgrijzen over de trend om woongebouwen neer te zetten met een ‘corridorontsluiting’: een soort hotelgang met aan weerszijden de voordeuren van de woningen. “Daarvoor houd ik mijn hart vast. Als je door zo’n gang loopt, kom je niemand tegen, want het is geen fijne plek om even te blijven hangen. Je hebt geen idee wie er thuis is en wie niet. Je weet niet wie er langs je voordeur loopt. Het is zo anoniem als wat – een recept voor vereenzaming.”
Ook het Politiekeurmerk Veilig Wonen leidt volgens Mantingh soms tot ongewenste effecten. “Dat keurmerk gaat ervan uit dat hoe hoger je een hek maakt, hoe veiliger het wordt. Volgens mij ligt het precies andersom. Neem die flats in Zuidwijk. Daar hadden ze behoorlijk veel last van criminaliteit. Toch hebben we het hek van de galerij vervangen door trappetjes naar de openbare ruimte. Daarna daalde de criminaliteit. Om de simpele reden dat flatbewoners zich die ruimte toe-eigenden en zich er verantwoordelijk voor gingen voelen.”
“Hier valt een bredere les uit te trekken, voor overheden, woningcorporaties en andere maatschappelijke dienstverleners die willen bijdragen aan sociale cohesie en samenredzaamheid: handel vanuit vertrouwen in mensen en geef ze de ruimte. Staar je niet blind op de negatieve uitzonderingen, maar ga uit van al het goede dat er gebeurt.”
