De recente PISA-resultaten laten zien dat de vaderlandse leesvaardigheid opnieuw met enthousiasme is gekelderd. In grote delen van de wereld staan leesvaardigheid, concentratievermogen en diep tekstbegrip onder druk, maar Nederland zet er extra vaart achter en behoort inmiddels tot de internationale koplopers van de intellectuele achteruitgang.
Bijna vier op de tien vijftienjarigen beschikken niet over het leesniveau dat nodig is om volwaardig mee te doen in vervolgonderwijs en samenleving. De cijfers zijn meer dan een penibel pedagogisch probleem. Wie dieper kijkt ziet dat onze verlichte, vrije samenleving op het spel staat.
Vindt u het wat theatraal om het einde van het lezen te koppelen aan het einde van de beschaving? Lees dan het essay The End of Reading Is Here van Rose Horowitchs.
Haar punt is overigens niet dat er tegenwoordig minder wordt gelezen. Integendeel. We consumeren de hele dag berichten, posts en notificaties. Wat volgens haar verdwijnt, is iets anders: het vermogen om langdurig en aandachtig te lezen.
We lezen veel, maar steeds minder diep. Dat betekent niet dat wij verleren hoe we afzonderlijke woorden moeten decoderen, maar wel dat we vermogens van een hogere orde verliezen, zoals begrip, reflectie, kritisch denken en empathie. We raken niet ongeletterd, maar postgeletterd.
Horowitch geeft deze trend maatschappelijke betekenis door terug te grijpen op de inzichten van taalwetenschapper Walter Ong, die al in de jaren zestig en zeventig beschreef hoe samenlevingen veranderen wanneer zij zich minder organiseren rond geschreven taal en meer rond directe, mondelinge en emotionele communicatie. Schriftculturen nodigen uit tot reflectie en afstand nemen. Meer orale culturen leunen sterker op beleving en herkenning. Horowitch stelt de ongemakkelijke vraag of wij, ondanks alle technologische vooruitgang, niet langzaam terugbewegen naar zo'n cultuur.
Als wat we zien en geloven dan ook nog sterk wordt bepaald door algoritmen die worden aangestuurd door Big Tech, raken we het vermogen kwijt gezamenlijk naar waarheid te zoeken. En dat bedreigt onze democratische samenleving.
In een tijd waar collectieve impulsbevrediging ons naar de afgrond leidt, heeft de samenleving ernstig behoefte aan een meesterlijke aanwakkering van een collectief verlangen naar wijsheid. Juist het onderwijs kan daarin een vliegwiel zijn. De leraar die ruimte maakt voor aandacht, voor wijsbegeerte, voor geschiedenis, voor literatuur en voor het trage, geduldige gesprek. Niet uit nostalgie, maar als bewapening voor de toekomst. Voor de idealen van de Verlichting. Voor een denkende democratie.
Ja, natuurlijk, dit vergt een investering in de eruditie van het leraarschap en een definitief afscheid van het naieve geloof in technologie. Maar daarmee redden we het niet, het vraagt iets van ons allemaal. We kunnen boeken volschrijven over hoe de huidige tijd ons dom en kwetsbaar maakt. Het begin van de oplossing is uiteindelijk verrassend eenvoudig. We moeten de jeugd het goede voorbeeld geven. Schud jezelf wakker. Beheers je impulsen. Verlang naar wijsheid. Leg je telefoon weg. Pak een goed boek.
