Ten eerste is het een misvatting dat de Nederlandse arbeidersklasse in haar geheel PvdA stemde in het verleden. In 1971, de eerste keer dat er een Nationaal Kiezersonderzoek gehouden werd, was dit slechts 50 procent. Een groot deel van de arbeidersklasse stemde namelijk op religieuze gronden op een van de voorlopers van het CDA.
Ten tweede is het een misvatting dat partijen alleen maar groot kunnen worden door conservatieve posities in te nemen op migratie. De CDU onder Angela Merkel en de PSOE onder Pedro Sánchez laten zien dat een partij zelfs de grootste kan worden met een overtuigd progressief verhaal op migratie.
Ten derde is het een misvatting dat sociaaldemocraten stemmen verloren zijn aan populistisch rechts. Sociaaldemocraten verliezen aan radicaal-linkse partijen, progressief-linkse partijen en zelfs centrumrechtse partijen, zo laat een grondige studie van Abou-Chadi en collega’s zien. De notie dat er hordes sociaaldemocratische stemmers zijn die en masse zijn overgelopen naar Fortuyn, Wilders of Baudet is niet waar. De belangrijkste bron van stemmers voor radicaal-rechts zijn de gevestigde centrumrechtse partijen, zoals VVD en CDA. Ja, er zijn nu veel mensen uit de arbeidersklasse die op radicaal-rechts stemmen, waar eerder veel mensen uit de arbeidersklasse op sociaaldemocraten stemden. Dit is een verschil tussen generaties. Philip van Praag liet eerder zien dat PVV-stemmers zich vaak herinneren dat hun ouders PvdA stemden. De groei van radicaal-rechts in de arbeidersklasse wordt deels gedreven door de vervanging van de ene generatie door de andere.
Iedere keer dat een partij het over migratie heeft in een verkiezingscampagne helpt ze radicaal-rechts
Ten vierde is het een misvatting dat sociaaldemocratische kiezers terug zouden keren als de partij zou communiceren dat ze nu een conservatief standpunt over migratie heeft. Dat gaat uit van een fundamenteel verkeerd idee van hoe politieke communicatie werkt. Kiezers die migratie belangrijk vinden, stemmen vaker op de PVV dan andere kiezers, onafhankelijk van hun standpunten, zo laten Schrijver en collega’s zien in een recente studie. Migratie is hét issue van radicaal-rechts. Als kiezers daaraan denken, dan denken ze aan de PVV. Iedere keer dat een partij het over migratie heeft in een verkiezingscampagne helpt ze radicaal-rechts. Linkse partijen hebben er een voordeel van als de verkiezingen gaan over sociaaleconomische onderwerpen, zoals zorg, werk, wonen en armoede. Door voortdurend te benadrukken dat migratie een belangrijk thema is, speel je de PVV in de kaart.
Ten vijfde gaat de redenering eraan voorbij dat we in een meerpartijendemocratie leven. Zelfs als een sociaaldemocratische partij met conservatieve migratiestandpunten conservatieve kiezers weet te trekken, zoals de Deense Sociaaldemocraten, verliest zo’n partij progressieve kiezers aan sociaal-liberale en groene concurrenten met progressieve migratiestandpunten. De partij vervreemdt daarmee kiezers die nu voor de partij belangrijk zijn. In het voorjaar van 2026 haalden de Deense Sociaaldemocraten, die qua migratieretoriek wel heel sterk op de Nederlandse PVV lijken, hun slechtste verkiezingsresultaat sinds de invoering van het algemeen kiesrecht. Tegelijkertijd werd de progressief-linkse Socialistische Volkspartij de tweede partij van het land.
Kortom: als PRO wil winnen moet de partij de nadruk leggen op economische standpunten, niet op haar culturele standpunten. Hier moet de partij een helder links verhaal over vertellen.
Literatuur
- Abou-Chadi, T., Mitteregger, R., & Mudde, C. (2021). Left behind by the working class? Social democracy’s electoral crisis and the rise of the radical right. Berlin: Friedrich-Ebert-Stiftung.
- Schrijver, L.L., Lubbers, M., & Sipma, T. (2026). Immigration and Radical Right Voting: The Interplay Between Salience and Attitudes. International Journal of Public Opinion Research, 38(1).
- Van Praag, P. (2016). Van Kiezers en Campagnes. De electorale ontwikkeling van de PvdA. In: Voerman, G. & Becker, F. (red.) Zeventig jaar Partij de Arbeid.
